દોડ્યા કે કસરત કર્યા વિના પણ હાંફી જાવ છો?: ભારતમાં 62.6 કરોડ લોકો ડિસ્પ્નિયાથી પીડિત, ડૉક્ટર પાસેથી જાણો ક્યારે ખતરનાક, બચવા માટે 6 ટિપ્સ ફોલો કરો

કોઈપણ જાતની શારીરિક મહેનત કે હલનચલન વગર બેઠા-બેઠા શ્વાસ ચઢવો કે હાંફી જવું એ સામાન્ય બાબત નથી. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘ડિસ્પ્નિયા’ (Dyspnea) કહેવામાં આવે છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ ભારતમાં અંદાજે 62.6 કરોડ લોકો આ સમસ્યાથી પ્રભાવિત છે, જેમાંથી 5.2 કરોડ લોકો માટે આ સ્થિતિ તેમના દૈનિક કામકાજને પણ પ્રભાવિત કરી રહી છે.

ડિસ્પ્નિયા શું છે અને તેના મુખ્ય પ્રકારો?

મુંબઈની કોકિલાબેન હોસ્પિટલના પલ્મોનરી નિષ્ણાત ડૉ. (કર્નલ) એસ. પી. રાયના જણાવ્યા મુજબ, ડિસ્પ્નિયા એ પોતે કોઈ બીમારી નથી પરંતુ હૃદય, ફેફસાં કે લોહી સંબંધિત અન્ય બીમારીઓનું એક લક્ષણ છે.

• એક્યુટ ડિસ્પ્નિયા: શ્વાસ લેવામાં અચાનક તકલીફ થવી, જે કેટલાક કલાકો કે દિવસો સુધી રહે છે. આ ઈમરજન્સીનો સંકેત હોઈ શકે છે.

• ક્રોનિક ડિસ્પ્નિયા: શ્વાસ ફૂલવાની સમસ્યા લાંબા સમય સુધી (એક મહિનો કે તેથી વધુ) ચાલુ રહે છે.

ડિસ્પ્નિયા થવાના મુખ્ય કારણો

• ફેફસાં સંબંધિત: અસ્થમા, સીઓપીડી (COPD), ન્યુમોનિયા અથવા ફેફસાંમાં ઇન્ફેક્શન.

• હૃદય અને લોહી સંબંધિત: હાર્ટ એટેક, હાર્ટ ફેઇલ્યોર, એનિમિયા (લોહીની અછત).

• અન્ય પરિબળો: ચિંતા (Anxiety), અતિશય સ્થૂળતા (Obesity), અને શારીરિક સક્રિયતાનો અભાવ.

ક્યારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો? (મેડિકલ ઇમરજન્સી)

જો શ્વાસ ફૂલવાની સાથે નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય તો વિલંબ કર્યા વિના હોસ્પિટલ પહોંચવું જરૂરી છે:

• શ્વાસ લેવામાં અચાનક અત્યંત ગંભીર તકલીફ થવી.

• છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો કે દબાણ અનુભવવું.

• હોઠ અથવા નખનો રંગ વાદળી (Blue) પડી જવો.

• અચાનક ચક્કર આવવા કે બેભાન થઈ જવું.

નિદાન માટે કરાવવામાં આવતા મુખ્ય ટેસ્ટ

ડૉક્ટરો દર્દીની સ્થિતિ જાણવા માટે પલ્સ ઓક્સિમીટર, ઇસીજી (ECG), ચેસ્ટ એક્સ-રે, 2D ઈકો, બ્લડ ટેસ્ટ અને પલ્મોનરી ફંક્શન ટેસ્ટ (PFT) જેવા પરીક્ષણો કરાવે છે.

બચાવ માટે દૈનિક જીવનમાં કરવા જેવા 6 મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો

1. ધૂમ્રપાનથી દૂર રહો: સિગારેટ કે બીડી પીવાનું સંપૂર્ણ બંધ કરો અને પ્રદૂષિત વાતાવરણથી બચો.

2. પ્રાણાયામ અને બ્રીધિંગ એક્સરસાઇઝ: ‘ડાયાફ્રેમેટિક બ્રીધિંગ’ અને ‘પર્સ્ડ-લિપ બ્રીધિંગ’ જેવી શ્વાસની કસરતો નિયમિત કરો.

3. વજન નિયંત્રણમાં રાખો: શરીરમાં ચરબીનું પ્રમાણ ઘટાડીને સક્રિય જીવનશૈલી અપનાવો.

4. હેલ્ધી ડાયેટ: એન્ટિ-ઓક્સિડન્ટ્સ અને આયર્નથી ભરપૂર પૌષ્ટિક ખોરાક લો.

5. હળવી કસરત: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ વોકિંગ, સ્વિમિંગ કે યોગા સેશન ચાલુ કરો.

6. નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ: શ્વાસની જૂની બીમારી કે હૃદય રોગ હોય તો ઇન્હેલર અને દવાઓ સમયસર લો.