સ્વાઇન ફ્લૂ (H1N1) એ ‘ઈન્ફ્લુએન્ઝા A’ વાયરસથી થતો એક તીવ્ર શ્વસન ચેપ છે. દિલ્હી સહિત દેશના અનેક ભાગોમાં H1N1 ના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો નોંધાયો છે. ઓગસ્ટના અંત સુધીમાં ૧,૭૭૭થી વધુ કેસ નોંધાઈ ચૂક્યા છે, જે ગત વર્ષની સરખામણીએ આશરે ૮ ગણો વધારો દર્શાવે છે. ડૉ. સંચયન રોય (સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હૉસ્પિટલ, દિલ્હી) ના માર્ગદર્શન હેઠળ H1N1 વાયરસ અંગેની તમામ મહત્વપૂર્ણ માહિતી નીચે મુજબ વિસ્તૃત રીતે રજૂ કરવામાં આવી છે.
H1N1 ઇન્ફ્લુએન્ઝા શું છે અને તેનો ઇતિહાસ
H1N1 એ એક ચેપી રોગ છે જે નાક, ગળા અને ફેફસાંને સંક્રમિત કરે છે. ડુક્કરમાં જોવા મળતા ફ્લૂ વાયરસ જેવા લક્ષણો ધરાવતો હોવાથી તેને સામાન્ય ભાષામાં ‘સ્વાઇન ફ્લૂ’ કહેવામાં આવે છે. આ કોઈ તદ્દન નવો રોગ નથી; તેનો નવો સ્ટ્રેન સૌપ્રથમ એપ્રિલ ૨૦૦૯માં અમેરિકામાં જોવા મળ્યો હતો, જેને WHO દ્વારા મહામારી જાહેર કરવામાં આવી હતી. હાલમાં આ વાયરસ મોસમી ફ્લૂ (Seasonal Flu) નો એક ભાગ બની ગયો છે અને ચોક્કસ ઋતુમાં તેના કેસોમાં ઉછાળો આવે છે.
અવગણવા ન જોઈએ તેવા ૭ મુખ્ય લક્ષણો
વાયરસના સંપર્કમાં આવ્યાના ૩ થી ૫ દિવસમાં નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:
-
અચાનક તીવ્ર તાવ અને ધ્રુજારી: સામાન્ય તાવ કરતાં અલગ, આમાં શારીરિક તાપમાન ઝડપથી વધે છે.
-
સતત ખાંસી અને ગળામાં બળતરા: ગળામાં ખરાશ અને સૂકી કે કફ વાળી ખાંસી થવી.
-
માથાનો તીવ્ર દુખાવો અને થાક: અતિશય અશક્તિ અને માથામાં સતત અસહ્ય દુખાવો રહેવો.
-
સ્નાયુ અને સાંધાનો અસહ્ય દુખાવો: આખા શરીરમાં કળતર અને દુખાવો થવો.
-
નાક વહેવું અથવા બંધ થઈ જવું: શ્વસન માર્ગમાં અવરોધ અને શરદી થવી.
-
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: ગંભીર સ્થિતિમાં ફેફસાંમાં સંક્રમણ ફેલાતાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા છાતીમાં ભારેપણું અનુભવવું.
-
ઉલટી અને ઝાડા: ખાસ કરીને બાળકોમાં પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ અને પેટમાં ગડબડ થવી.
H1N1 અને સામાન્ય વાયરલ ફ્લૂ વચ્ચેનો તફાવત
ગંભીરતા અને લક્ષણોના આધારે બંને વચ્ચે નીચે મુજબનો તફાવત જોઈ શકાય છે:
-
શરૂઆત: સામાન્ય ફ્લૂ ધીમે ધીમે વધે છે, જ્યારે H1N1 ના લક્ષણો અચાનક અને ખૂબ જ તીવ્રતાથી શરૂ થાય છે.
-
શરીરનો દુખાવો: H1N1 માં સ્નાયુઓનો દુખાવો અને અશક્તિ સામાન્ય ફ્લૂ કરતાં ઘણી વધારે હોય છે.
-
જટિલતા: H1N1 ફેફસાં પર ઝડપથી અસર કરે છે અને ન્યુમોનિયા અથવા શ્વાસ લેવાની ગંભીર સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે, જ્યારે સામાન્ય ફ્લૂ ૨-૩ દિવસમાં હળવો થઈ જાય છે.
ચેપ ફેલાવાના મુખ્ય કારણો અને દૈનિક આદતો
-
હવા દ્વારા: સંક્રમિત વ્યક્તિના છીંકવાથી કે ખાંસવાથી નીકળતા સૂક્ષ્મ ટીપાં હવામાં ફેલાય છે.
-
સંપર્કમાં આવવાથી: સંક્રમિત વ્યક્તિની નજીક રહેવાથી કે તેની સાથે હાથ મિલાવવાથી.
-
અસ્વચ્છ હાથ: વાયરસવાળી સપાટી (જેમ કે દરવાજાના હેન્ડલ, ટેબલ, ફોન) ને સ્પર્શ કર્યા પછી ધોયા વગર હાથને આંખ, નાક કે મોં પર લગાવવાથી.
-
ભીડભાડવાળી જગ્યાઓ: બંધ અને ભીડવાળી જગ્યાઓમાં લાંબો સમય રહેવાથી ચેપ ઝડપથી ફેલાય છે.
વધુ જોખમ ધરાવતો વર્ગ
કોઈપણ વ્યક્તિ આ વાયરસથી સંક્રમિત થઈ શકે છે, પરંતુ નીચેના જૂથોમાં ગંભીર જટિલતાઓનું જોખમ વધુ રહે છે:
-
૫ વર્ષથી નાના બાળકો અને ૬૫ વર્ષથી વધુ વયના વડીલો.
-
ગર્ભવતી મહિલાઓ.
-
ડાયાબિટીસ, અસ્થમા, હૃદયરોગ, કિડની કે લીવરની જૂની બીમારી ધરાવતા દર્દીઓ.
-
કેન્સર અથવા અન્ય કારણોસર નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) ધરાવતા લોકો.
નિદાન અને સારવાર
-
લેબ ટેસ્ટ: H1N1 ની ચોક્કસ પુષ્ટિ માટે RT-PCR ટેસ્ટ સૌથી વિશ્વસનીય ગણાય છે. ઝડપી પરિણામ માટે RIDT (Rapid Influenza Diagnostic Test) પણ કરવામાં આવે છે.
-
સારવાર: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ પૂરતો આરામ કરવો, શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવા પુષ્કળ પ્રવાહી લેવું અને લક્ષણો અનુસાર દવાઓ લેવી. ગંભીર કિસ્સામાં એન્ટીવાયરલ દવાઓ અને હોસ્પિટલાઇઝેશનની જરૂર પડે છે.
બચાવ માટે જરૂરી સાવચેતીઓ અને આહાર
-
સાવચેતીઓ: સાબુ અને પાણીથી વારંવાર હાથ ધોવા, ભીડવાળી જગ્યાએ માસ્ક પહેરવું, છીંકતી કે ખાંસતી વખતે રૂમાલ કે ટીશ્યુનો ઉપયોગ કરવો અને લક્ષણો દેખાય ત્યારે સ્વયં આઇસોલેટ થવું. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ફ્લૂ વેક્સિન લેવી.
-
શું ખાવું: ગરમ પાણી, સૂપ, ઉકાળો, તાજા ફળો (વિટામિન-C યુક્ત), લીલા શાકભાજી અને હળવો પૌષ્ટિક આહાર.
-
શું ન કરવું: તળેલું, અતિ મસાલેદાર કે જંક ફૂડ ખાવું નહીં. ધૂમ્રપાન અને મધ્યપાનથી દૂર રહેવું. ડૉક્ટરની સલાહ વગર જાતે એન્ટિબાયોટિક્સ કે અન્ય દવાની ગોળીઓ લેવી નહીં.
