એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ એ કરોડરજ્જુ અને સેક્રોઇલિયાક સાંધાને અસર કરતી એક ક્રોનિક ઇન્ફ્લેમેટરી બીમારી (સંધિવાનો એક પ્રકાર) છે. આ રોગમાં સાંધામાં સોજો, જકડન અને દુખાવો થાય છે, જેનાથી સમય જતાં કરોડરજ્જુની લવચીકતા ઘટી શકે છે. ભારતમાં તેના અંદાજે ૧૬.૫ લાખ દર્દીઓ છે.
મુખ્ય લક્ષણો અને જોખમી પરિબળો
-
લક્ષણો: કમરના નીચેના ભાગમાં અને હિપ્સમાં સતત દુખાવો તથા જકડન (ખાસ કરીને સવારે ઉઠ્યા પછી કે લાંબા સમય સુધી બેઠા પછી).
-
કારણો/જોખમ: ઇમ્યુન સિસ્ટમ કરોડરજ્જુ પર હુમલો કરવાથી આ સ્થિતિ સર્જાય છે. HLA-B27 જીન ધરાવતા અને પારિવારિક હિસ્ટ્રી ધરાવતા લોકોમાં (મુખ્યત્વે ૧૫ થી ૩૦ વર્ષની ઉંમરે) આ જોખમ વધુ રહે છે.
સામાન્ય દુખાવાથી તફાવત અને જટિલતાઓ
-
તફાવત: સામાન્ય કમરનો દુખાવો આરામ કરવાથી સારો થાય છે, જ્યારે AS નો દુખાવો કસરત/હલનચલનથી ઘટે છે અને આરામ કરવાથી વધે છે.
-
જટિલતાઓ: સમયસર સારવાર ન મળે તો આંખોમાં સોજો (યુવાઇટિસ), શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, હૃદય રોગ, કરોડરજ્જુમાં ફ્રેક્ચર અને અન્ય સાંધામાં સોજો આવી શકે છે.
નિદાન, સારવાર અને બચાવના ઉપાયો
-
નિદાન: શારીરિક તપાસ, એક્સ-રે, MRI અને HLA-B27 જીન તથા સોજા માટે બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા નિદાન થાય છે.
-
સારવાર અને કસરત: સોજા-દુખાવાની દવાઓ અને ફિઝિયોથેરાપી. નિષ્ણાતની સલાહથી સ્ટ્રેચિંગ, વોકિંગ, સ્વિમિંગ અને શ્વાસની કસરતો કરવી ફાયદાકારક છે.
-
બચાવ: તેને સંપૂર્ણ અટકાવવાનો કોઈ રસ્તો નથી, પરંતુ સમયસર નિદાન, યોગ્ય પોશ્ચર જાળવવું અને સક્રિય જીવનશૈલીથી રોગને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
