પાન મસાલામાં તમાકુ ન હોવાથી તેને ઘણા લોકો સુરક્ષિત માને છે, પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે તેમાં રહેલી સોપારી પણ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે. લાંબા સમય સુધી સેવનથી મોઢાની ગંભીર બીમારીઓ, પ્રી-કેન્સરસ સ્થિતિ અને ઓરલ કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.
તાજેતરમાં મહારાષ્ટ્ર FDA દ્વારા ‘વિમલ ઈલાયચી’ની જાહેરાતને લઈને અજય દેવગન, શાહરૂખ ખાન અને ટાઈગર શ્રોફને નોટિસ અપાયા બાદ પાન મસાલાની જાહેરાત અને તેના સ્વાસ્થ્ય જોખમો ફરી ચર્ચામાં આવ્યા છે.
પાન મસાલા અને ગુટખામાં શું તફાવત?
ગુટખામાં સોપારી સાથે તમાકુ હોય છે, જ્યારે પાન મસાલામાં સામાન્ય રીતે તમાકુ હોતું નથી. જોકે, તમાકુ ન હોવાને કારણે પાન મસાલો સંપૂર્ણ સુરક્ષિત બની જતો નથી. તેમાં રહેલી સોપારીને IARC દ્વારા કેન્સરકારક ગણવામાં આવી છે.
પાન મસાલામાં સામાન્ય રીતે સોપારી, ચૂનો, કાથો, એલચી, વરિયાળી, ફ્લેવરિંગ અને સ્વીટનર જેવા ઘટકો હોય છે. તેમાં સોપારી સૌથી ચિંતાજનક ઘટક છે.
મોઢા પર શું અસર થઈ શકે?
સોપારીમાં રહેલા રસાયણો મોઢાના ટિશ્યૂને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. લાંબા સમયના સેવનથી ઓરલ સબમ્યુકસ ફાઇબ્રોસિસ (OSMF), લ્યુકોપ્લાકિયા, પેઢાની બીમારી અને દાંતની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
OSMF અને લ્યુકોપ્લાકિયા જેવી કેટલીક સ્થિતિઓ પ્રી-કેન્સરસ માનવામાં આવે છે, તેથી તેને સામાન્ય સમસ્યા સમજીને અવગણવી નહીં.
આ લક્ષણો દેખાય તો સાવધાન
મોઢામાં લાંબા સમય સુધી કોઈ ફેરફાર રહેતો હોય તો ડૉક્ટરની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને:
- મોઢામાં ન ભરાતો ઘા
- સફેદ કે લાલ ચાંઠો
- મોઢું ખોલવામાં તકલીફ
- ચાવવામાં કે ગળવામાં મુશ્કેલી
- મોઢામાં સતત દુખાવો અથવા બળતરા
- અવાજમાં ફેરફાર
- ગળામાં ગાંઠ
- કારણ વગર રક્તસ્ત્રાવ
- દાંત ઢીલા થવા જેવી સમસ્યા
આવા લક્ષણો 2–3 અઠવાડિયા સુધી રહે અથવા વારંવાર થાય, તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
રોજ એક પાઉચ પણ જોખમી?
જોખમ માત્ર કેટલી માત્રામાં પાન મસાલો લેવાય છે તેના પર જ આધારિત નથી. સેવનની આવર્તન અને કેટલા વર્ષોથી આદત છે તે પણ મહત્વનું છે. નિયમિત સેવન લાંબા ગાળે મોઢાના રોગોનું જોખમ વધારી શકે છે.
લત કેમ લાગે છે?
સોપારી મગજની રિવોર્ડ સિસ્ટમને અસર કરી શકે છે. પરિણામે વારંવાર તેનું સેવન કરવાની ઇચ્છા થઈ શકે છે. છોડવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે તલબ, ચીડિયાપણું અથવા બેચેની અનુભવાઈ શકે છે.
વ્યસન છોડવા માટે 7 ઉપાય
- પાન મસાલો છોડવાની ચોક્કસ તારીખ નક્કી કરો.
- સેવન ઘટાડીને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની દિશામાં આગળ વધો.
- તલબ લાગે ત્યારે પાણી, વરિયાળી અથવા સુગર-ફ્રી ચ્યુઇંગ ગમનો ઉપયોગ કરો.
- પરિવાર અને મિત્રોની મદદ લો.
- તલબ આવે ત્યારે થોડા સમય માટે પોતાને અન્ય પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત રાખો.
- નિયમિત કસરત અને પૂરતી ઊંઘ પર ધ્યાન આપો.
- લત છોડવામાં મુશ્કેલી પડે તો ડૉક્ટર અથવા કાઉન્સેલરની મદદ લો.
છોડ્યા બાદ શરીરમાં સુધારો
પાન મસાલો છોડ્યા પછી શરૂઆતમાં તલબ અને ચીડિયાપણું થઈ શકે છે, પરંતુ સમય જતાં મોઢા અને દાંતના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થવા લાગે છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે વ્યસન જેટલું વહેલું છોડવામાં આવે, તેટલું લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય જોખમને ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
તમાકુ ન હોય તો પણ પાન મસાલાને ‘સેફ’ માનવો યોગ્ય નથી. સોપારીનું નિયમિત સેવન પણ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ બની શકે છે.
