ડેન્ગ્યુ અને પ્લેટલેટ્સ: જીવનું જોખમ વધે તે પહેલાં લક્ષણો ઓળખો, જાણો પ્લેટલેટ્સ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ બાબતો

દેશના વિવિધ ભાગો (જેમ કે પશ્ચિમ બંગાળ, દિલ્હી, યુપી, એમપી)માં ડેન્ગ્યુના કેસો વધી રહ્યા છે. ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ ઝડપથી ઘટે છે, જે ૨૦,૦૦૦થી નીચે પહોંચતાં રક્તસ્ત્રાવ અને જીવનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. નિષ્ણાત ડૉ. રોહિત શર્મા (અપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલ, જયપુર) અનુસાર પ્લેટલેટ્સની ભૂમિકા અને સાવચેતીઓ નીચે મુજબ છે:

અહેવાલના મુખ્ય મુદ્દાઓ

• પ્લેટલેટ્સ શું છે અને તેનું કાર્ય:

  • પ્લેટલેટ્સ (થ્રોમ્બોસાઇટ્સ) લોહીમાં રહેલા નાના સેલ ફ્રેગમેન્ટ છે, જે શરીરના ‘રિપેરિંગ યુનિટ’ કે કુદરતી પટ્ટી તરીકે કામ કરે છે.

  • ઈજા થતાં જ તે રક્તપ્રવાહ રોકવા અસ્થાયી પ્લગ બનાવે છે, બ્લડ ક્લોટિંગ કરે છે અને ક્ષતિગ્રસ્ત ટિશ્યૂ તથા બ્લડ વેસલ્સની રિપેરિંગમાં મદદ કરે છે.

• સામાન્ય પ્રમાણ અને જરૂરી ટેસ્ટ:

  • સામાન્ય પ્રમાણ: સ્વસ્થ શરીરમાં પ્રતિ માઇક્રોલિટર લોહીમાં ૧.૫ લાખથી ૪.૫ લાખ પ્લેટલેટ્સ હોય છે.

  • તપાસ માટેના ટેસ્ટ: CBC (કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ), પેરિફેરલ બ્લડ સ્મિયર (PBS), બ્લડ ક્લોટિંગ ટેસ્ટ અને બોન મેરો બાયોપ્સી.

• ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ ઘટવાના કારણો:

  • વાયરસ બોન મેરોને અસર કરી નવા પ્લેટલેટ્સનું ઉત્પાદન ઘટાડે છે.

  • ઈમ્યુન સિસ્ટમ વધુ સક્રિય થવાથી જૂના પ્લેટલેટ્સ ઝડપથી નષ્ટ થાય છે અને તેમનો વપરાશ વધી જાય છે.

• પ્લેટલેટ્સ વધારવા માટે જરૂરી આહાર અને પોષક તત્વો:

  • વિટામિન C, B12, ફોલેટ (વિટામિન B9), આયર્ન અને ઝિંક જેવા પોષક તત્વો પ્લેટલેટ્સ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ બને છે.

  • લીલા શાકભાજી, ફળો, બદામ, દાળ અને સંતુલિત આહાર શરીરને પુનઃપ્રાપ્તિમાં મદદ કરે છે.

• પ્લેટલેટ્સ ઘટે ત્યારે શું ન કરવું (ભૂલો અને નુકસાનકારક ટેવો):

  • અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, દારૂ અને ધૂમ્રપાનથી દૂર રહેવું.

  • ડૉક્ટરની સલાહ વિના પોતાની મેળે દવાઓ કે સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાનું ટાળવું.

  • તણાવ અને અપૂરતી ઊંઘથી બચવું.

• સામાન્ય ભ્રમ અને સત્ય (Fact Check):

  • ભ્રમ: કીવી કે પપૈયું ખાવાથી પ્લેટલેટ્સ તરત વધી જાય છે.

  • સત્ય: આ ફળો પોષક તત્વોથી ભરપૂર છે પણ પ્લેટલેટ્સ વધારવાની રામબાણ દવા નથી.

  • ભ્રમ: પ્લેટલેટ્સ ઘટે એટલે તરત જ બહારથી પ્લેટલેટ્સ ચઢાવવા જરૂરી છે.

  • સત્ય: દર્દીની શારીરિક સ્થિતિ અને રક્તસ્ત્રાવના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને જ ડોક્ટર નિર્ણય લે છે.

  • ભ્રમ: પ્લેટલેટ્સ ઘટવાનો અર્થ માત્ર ડેન્ગ્યુ જ થાય.

  • સત્ય: અન્ય સામાન્ય વાયરલ ઇન્ફેક્શન, ગર્ભાવસ્થા કે પોષણની ઉણપમાં પણ પ્લેટલેટ્સ ઘટી શકે છે.