હાથ-પગમાં વારંવાર તીવ્ર બળતરા, અસહ્ય દુખાવો, લાલાશ અને અસામાન્ય ગરમી અનુભવાય તો તેને માત્ર થાક કે ગરમીનું પરિણામ માનીને અવગણવું નહીં. આ લક્ષણો એરિથ્રોમેલાલ્જિયા નામની દુર્લભ ન્યુરોવાસ્ક્યુલર બીમારીના સંકેત હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિમાં નસો અને ત્વચાની નાની રક્તવાહિનીઓના કાર્યમાં ગડબડ થવાથી અસરગ્રસ્ત ભાગમાં રક્તપ્રવાહ અસામાન્ય બની જાય છે.
આ બીમારીમાં ખાસ કરીને પગ અને હાથમાં ભઠ્ઠી જેવી બળતરા અને ધગધગાટ અનુભવાય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં કાન, ચહેરો અથવા શરીરના અન્ય ભાગો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. લક્ષણોનો હુમલો શરૂ થાય ત્યારે અસરગ્રસ્ત ભાગ લાલ અને ખૂબ ગરમ થઈ જાય છે તથા દર્દીને તીવ્ર પીડા થઈ શકે છે. ઠંડકથી થોડા સમય માટે રાહત મળતી હોવાને કારણે કેટલાક દર્દીઓ વારંવાર ઠંડા પાણીનો સહારો લે છે.
ગરમીથી કેમ વધી જાય છે બળતરા?
એરિથ્રોમેલાલ્જિયામાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારની નાની રક્તવાહિનીઓ જરૂર કરતાં વધુ ફેલાઈ શકે છે. તેના કારણે તે ભાગમાં વધુ રક્ત પહોંચે છે અને ત્વચા લાલ તથા ગરમ બને છે. સાથે જ નસોના કાર્યમાં ગડબડ થવાથી સામાન્ય સંવેદનાઓ પણ તીવ્ર બળતરા અને દુખાવા તરીકે અનુભવાઈ શકે છે.
ગરમ વાતાવરણ, કસરત, લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું અથવા શરીરનું તાપમાન વધવું તેના સામાન્ય ટ્રિગર માનવામાં આવે છે. દરેક વ્યક્તિમાં ટ્રિગર અલગ હોઈ શકે છે, તેથી દર્દીએ કઈ પરિસ્થિતિમાં લક્ષણો વધે છે તેની નોંધ રાખવી જરૂરી છે.
બીમારી થવાના કારણો શું?
એરિથ્રોમેલાલ્જિયા કેટલાક લોકોમાં જીનમાં ફેરફારને કારણે થઈ શકે છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં તે બીજી બીમારી સાથે સંકળાયેલી હોઈ શકે છે. બ્લડ ડિસઓર્ડર, ડાયાબિટીસ, ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓ અને નસોને લગતી કેટલીક સમસ્યાઓ તેના કારણોમાં સામેલ હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં દવાઓ શરૂ કર્યા બાદ અથવા દવાની માત્રામાં ફેરફાર પછી પણ લક્ષણો વધી શકે છે.
નિદાન અને સારવાર
આ બીમારીનું નિદાન મુખ્યત્વે દર્દીના લક્ષણો, તેના ટ્રિગર અને મેડિકલ હિસ્ટ્રીના આધારે કરવામાં આવે છે. જરૂરિયાત મુજબ બ્લડ ટેસ્ટ અને અન્ય તપાસો કરીને બીમારી પાછળનું કારણ શોધવામાં આવે છે.
સારવાર દર્દીના કારણ અને લક્ષણોની ગંભીરતા પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવે છે. જો સેકેન્ડરી એરિથ્રોમેલાલ્જિયા હોય તો તેની પાછળ રહેલી બીમારીની સારવાર કરવામાં આવે છે. લક્ષણો નિયંત્રિત કરવા માટે ડૉક્ટર પીડા અથવા નસો સાથે સંબંધિત દવાઓ પણ આપી શકે છે.
રોજિંદા જીવનમાં શું ધ્યાન રાખવું?
દર્દીએ પોતાના ટ્રિગરથી બચવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. વધુ પડતી ગરમી, લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું અને વધુ પડતી શારીરિક પ્રવૃત્તિથી લક્ષણો વધે તો તેને નિયંત્રિત કરવું જરૂરી છે. ઠંડકથી રાહત મળી શકે છે, પરંતુ ખૂબ જ ઠંડા પાણી અથવા બરફનો લાંબા સમય સુધી સીધો સંપર્ક ત્વચાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
જો હાથ-પગમાં લાલાશ, ગરમી અને બળતરા વારંવાર થાય, ઊંઘ અથવા રોજિંદા કામકાજમાં અડચણ આવે કે લક્ષણો સતત વધતા જાય, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. સમયસર તપાસથી અન્ય સંભવિત બીમારીઓને પણ ઓળખી શકાય છે અને યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.
