નવરાત્રિમાં લાઉડસ્પીકરના અતિશય અવાજથી સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર જોખમ: જાણો ડૉક્ટરની સલાહ અને સુરક્ષાના ઉપાયો

નવરાત્રિમાં લાઉડસ્પીકરથી સાવધાન!:ઊંચા અવાજથી હૃદય-મગજની નસો ફાટી જશે, સાંભળવાની ક્ષમતા ગુમાવવાનું જોખમ; 7 સાવચેતીઓ જરૂરી

દેશભરમાં નવરાત્રિનો પાવન તહેવાર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને ભક્તિભાવથી ઉજવાઈ રહ્યો છે. ચારેય બાજુ ગરબા, ભજનો અને મેળાઓની રોનક જોવા મળે છે. આ ઉત્સવના માહોલને વધુ જીવંત બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા લાઉડસ્પીકર્સનો અવાજ ઘણીવાર મર્યાદા વટાવી જતો હોય છે. શ્રી બાલાજી એક્શન મેડિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, દિલ્હીના ઇન્ટરનલ મેડિસિનના ડિરેક્ટર ડૉ. અરવિંદ અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર, લાઉડસ્પીકરનો જરૂરિયાત કરતાં વધારે કે તીવ્ર અવાજ માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

અવાજની શરીર અને મગજ પર થતી અસરો:

• સ્ટ્રેસ સિસ્ટમ સક્રિય થવી: તીવ્ર અવાજ કાન દ્વારા મગજ સુધી પહોંચીને તેને જોખમ કે તણાવના સંકેત તરીકે નોંધે છે. જેના કારણે શરીરની ‘સ્ટ્રેસ સિસ્ટમ’ સક્રિય થાય છે અને એડ્રેનાલિન તથા કોર્ટિસોલ જેવા હૉર્મોન્સ રિલીઝ થાય છે, જે લાંબા ગાળે હૃદય અને બ્લડ પ્રેશરને પ્રભાવિત કરે છે.

• હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ પર અસર: તીવ્ર અવાજના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી બ્લડ વૅસલ્સની કાર્યપ્રણાલી ખોરવાય છે. આનાથી હાઇ બ્લડ પ્રેશર (BP) નું જોખમ વધે છે, જે સમય જતાં હૃદયરોગના હુમલાનું કારણ બની શકે છે.

• સાંભળવાની ક્ષમતાને કાયમી નુકસાન: કાનના અંદરના ભાગમાં આવેલા નાજુક હેર સેલ્સ પર તીવ્ર અવાજને કારણે ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ વધે છે. વારંવાર કે લાંબા સમય સુધી મોડા અવાજમાં રહેવાથી આ સેલ્સ કાયમી ધોરણે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ શકે છે, કારણ કે માનવીઓમાં આ સેલ્સ ફરીથી બનતા નથી.

• માનસિક સ્વાસ્થ્ય: સતત ઘોંઘાટના કારણે માથાનો દુખાવો, ચીડિયાપણું, માનસિક થાક અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.

કેટલો અવાજ જોખમી છે? સામાન્ય વાતચીતનો અવાજ ૬૦ ડેસિબલ (dB) આસપાસ હોય છે, જ્યારે લાઉડસ્પીકરનો અવાજ ૮૫ થી ૧૧૦ ડેસિબલ કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે. ૮૫ dB કે તેથી વધુ અવાજમાં લાંબા સમય સુધી રહેવું સાંભળવાની શક્તિ માટે નુકસાનકારક છે, જ્યારે ૧૦૦-૧૨૦ dB નો અવાજ થોડી જ મિનિટોમાં કાનને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ભારતમાં લાઉડસ્પીકર અંગેના કાનૂની નિયમો: દેશમાં લાઉડસ્પીકર અને પબ્લિક એડ્રેસ સિસ્ટમ માટે ‘નોઈઝ પોલ્યુશન (રેગ્યુલેશન એન્ડ કંટ્રોલ) રૂલ્સ, 2000’ લાગુ કરવામાં આવ્યા છે:

• લાઉડસ્પીકર વગાડવા માટે સક્ષમ અધિકારીની લેખિત પરવાનગી લેવી અનિવાર્ય છે.

• સામાન્ય રીતે રાત્રે ૧૦ વાગ્યાથી સવારે ૬ વાગ્યા સુધી લાઉડસ્પીકરના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ છે. જોકે, સાંસ્કૃતિક કે તહેવારોના પ્રસંગોએ રાજ્ય સરકાર વર્ષમાં મહત્તમ ૧૫ દિવસ માટે રાત્રે ૧૦ થી ૧૨ વાગ્યા સુધીની છૂટ આપી શકે છે.

• ડેસિબલ મર્યાદા: રહેણાંક વિસ્તારમાં દિવસ દરમિયાન ૫૫ dB અને રાત્રે ૪૫ dB, જ્યારે હૉસ્પિટલ કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવા ‘સાયલન્ટ ઝોન’ માં દિવસના ૫૦ dB અને રાત્રે ૪૦ dB ની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે.

નિયમોના ભંગ બદલ શું થઈ શકે કાર્યવાહી? જો કોઈ નિર્ધારિત મર્યાદા કે સમય કરતાં વધુ અવાજ કરે, તો પોલીસ અથવા રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (SPCB) માં ફરિયાદ કરી શકાય છે. નિયમભંગ બદલ લાઉડસ્પીકર સિસ્ટમ બંધ કરાવવી, સાઉન્ડ સાધનો જપ્ત કરવા તેમજ કાનૂની દંડ અને કાર્યવાહી કરવામાં આવી શકે છે.